Politieke manipulatie met het links-rechts schema

De grafische weergave van het gecompliceerde politieke landschap met behulp van één as houdt een enorme vereenvoudiging is. Een dergelijke weergave werkt als een “frame” waarin onvermijdelijk bepaalde zaken worden geaccentueerd, ander zaken aan het oog worden onttrokken en waarheden worden gedeformeerd. Hierdoor wordt hij een sterk middel om de politieke meningsvorming te manipuleren.  In het volgende zal een aantal aspecten daarvan worden besproken.

1. Het doordouwen van de eigen invulling van de links-rechts as
Het onderscheid tussen “links” en “rechts” is zó universeel dat het wel als een soort archetype kan worden beschouwd. Maar bij het maken van een grafische voorstelling moet men dit onderscheid een concrete invulling geven. In de tijd na de Tweede Wereldoorlog is het gebruikelijk geworden hiervoor een economische invulling te geven in de geest van Staatsingrijpen versus Vrije Markt. Hiermee kiest men wat men voortaan zal beschouwen als de centrale as in de politieke werkelijkheid. Maar dat is een subjectieve keuze. Stel bijvoorbeeld dat voor een bepaalde partij religieuze thema’s het allerbelangrijkste zijn. Dan zal deze als horizontale as waarschijnlijk iets kiezen in de geest van Seculier versus Religieus. Als men aan de hand hiervan de bestaande partijen een plaats gaat geven krijgt men een totaal ander plaatje.
Dit betekent, zoals reeds opgemerkt, dat de gekozen invulling werkt dan als een “frame” waarin alle waarnemingen worden ingepast. De politici proberen voortdurend hun eigen invulling aan de man te brengen en zo ontstaat een machtsstrijd welk invulling het zal winnen.

2. Het gebruik maken van de verwarring tussen de verschillende definities van de links-rechts as.
Zoals elders ter sprake komt verandert de betekenis van de termen  “links” en “rechts” per generatie en per levenskring. Om enkele voorbeelden te noemen:

Deze onbepaaldheid van de termen “links” en “rechts” is natuurlijk ongunstig voor de helderheid van het denken. Maar juist daardoor kan hij op manipulatieve wijze gebruikt worden, bijvoorbeeld om mensen of partijen zwart te maken. Men zegt dan bijvoorbeeld, in een kring waar “rechts” een scheldwoord is met de betekenis van “fascistisch”, dat een bepaalde persoon of partij “rechts” is. Als men dan later hiervoor ter verantwoording wordt geroepen kan men zich beroepen op een andere betekenis van het woord “rechts”, bijvoorbeeld conservatief. Op deze wijze wordt het heel gemakkelijk om iemand zwart te maken via “guilty by association”.

3. Het in gedachten aanvullen van de links-rechts as met “communisme” en “fascisme”.
Zoals reeds opgemerkt is het bij een links-rechts as niet duidelijk wat er gebeurt als je voorbij een van de uiteinden gaat en in het gebied van het “extreme” komt. Er ontstaat daar alle ruimte voor speculatie en wilde  associaties. Aan de linkerkant van het spectrum is het nog enigszins overzichtelijk: als men namelijk de links-rechts as heeft gedefinieerd met de tegenstelling socialisme-liberalisme is het niet geheel onredelijk links van het socialisme “communisme” te plaatsen (hoewel veel socialisten daar bezwaar tegen zullen hebben). Maar aan het rechteruiteinde wordt het veel  speculatiever. Want wat  staat er tegenover communisme? Veel mensen deken aan de Tweede Wereldoorlog en menen dat de uiterste tegenstelling tot het communisme wordt gevormd door het fascisme en daarom vullen zijn aan de rechterzijde van de as aan met “Neo-naz’s”  en “Fascisme”.  Dan krijgt men dus:

Communisme – SP – Groen Links – Denk – Partij voor de Dieren – PvdA – 50 Plus – Christen Unie – PVV – CDA – D66 – VVD – FvD – SGP – VNL – Neonazi’s – Fascisme

Deze invulling van de links-rechts as is onlogisch, maar hij kan goed gebruikt worden om partijen via associatie zwart te maken.

4. Het voorstellen van ruimtelijke nabijheid op de as als politieke nabijheid
Wanneer men alle partijen samenperst op één as kan het gebeuren dat twee partijen die in werkelijkheid mijlenver van elkaar zijn verwijderd vlak naast elkaar komen te staan. Dit kan gebruikt worden om niet bestaande verbanden tussen de partijen te suggereren en om ze zwart te maken. Dit geldt vooral aan de uiteinden van de as. Als men bijvoorbeeld aan de linkerkant kijkt grenzen partijen met een socialistische inslag aan het communisme en dat maakt onzichtbaar  hoezeer socialisten als Drees zich in het verleden hebben afgekeerd van totalitaire regimes. Beschuldigingen op grond van ruimtelijke nabijheid maken gebruik van “guilty by association”.