Enkelvoudige en meervoudige motivatie

In 1935 deed de psycholoog David Krech een experiment waarbij de motivatie van een hongerige rat om bij voedsel te komen werd gemeten (1). Hiertoe werd de rat voorzien van een tuigje, dat via een koord was verbonden met een meetinstrument dat kon aangeven met welke kracht hij aan dat koord trok. Het verband tussen deze kracht en de afstand tot het voedsel werd uitgezet in een grafiek.
          In dit geval waren motief en motivatie nauw verbonden, maar ook duidelijk onderscheidbaar. Het motief was het bereiken van het voedsel en de motivatie werd gemeten met de kracht waarmee de rat aan het koord trok. Er was maar één doel en er was  maar één motivatie om dat doel te bereiken. Hier was dus sprake van enkelvoudige motivatie.
          Het is natuurlijk ook mogelijk dat er twee verschillende mogelijke doelen zijn, bijvoorbeeld een vakje met kaas en een ander vakje met rijst. In dat geval sluiten de doelen elkaar uit en zal de rat een keuze moeten maken. Maar als hij die keuze eenmaal heeft gemaakt is er weer sprake van één doel en enkelvoudige motivatie.
          Een gecompliceerdere situatie krijgt men wanneer er  één doel is, maar meerdere motivaties om dat doel te bereiken. Iemand kan bijvoorbeeld het besluit nemen om zijn auto te verkopen en in het vervolg met de fiets naar zijn werk te gaan.  Hij kan hiervoor twee motivaties hebben: (1) het is goedkoper en (2) het is gezonder. In dit geval is er sprake van dubbele motivatie. Deze twee afzonderlijke motivaties kunnen van elkaar afhankelijk zijn, maar ook onafhankelijk. In dit geval zijn ze onafhankelijk want de motivatie om te bezuinigen staat los van de motivatie om gezonder te leven. In dat geval bestaat er ook geen conflict tussen beide motivaties. Het is echter ook mogelijk dat de motivaties wél afhankelijk zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval in een situatie waarin de bevrediging van de ene motivatie ten koste gaat van de bevrediging van de andere motivatie. Het kan zelfs zo zijn dat de bevrediging van de ene motivatie tot gevolg heeft dat de bevrediging van de andere onmogelijk wordt. In dat geval is er sprake van een ernstig conflict.
          Om goed te begrijpen hoe iemands motivatie er uit ziet is het vaak nodig onderscheid te maken tussen een echte dubbele motivatie en een enkelvoudige motivatie met een bijeffect. Zo kan een arts een medicijn voorschrijven met een onaangename, versuffende bijwerking.  Over het algemeen zal de arts hierbij uitsluitend worden gemotiveerd door de wens de patiënt te genezen en is de onaangename bijwerking van het medicijn een ongewenst bijeffect. Maar het kan ook zijn dat de arts  een medicijn voorschrijft dat enerzijds de patiënt wel geneest, maar tegelijkertijd de voor de arts plezierige eigenschap heeft dat hij er zelf financieel beter van wordt. Als dit laatste werkelijk meespeelt bij zijn keuze van het betreffende medicijn is er sprake van dubbele motivatie. 
 
(1) D. Krech (1935): Measurement of Tension. In: D. Krech and R.S. Crutchfield (1962): Elements of Psychology.