Wat zijn sociale mechanismen?

In deze website wordt kortheidshalve vaak gesproken van “sociale” mechanismen, maar eigenlijk is het correcter om te spreken van “sociaalpsychologische” mechanismen. Daarmee zijn zich in de samenleving afspelende processen bedoeld met een “mechanisch” karakter, dat wil zeggen dat ze volgens eigen wetten verlopen, waardoor de mensen die er bij betrokken zijn er weinig invloed op kunnen uitoefenen. Een eenvoudig en onschuldig voorbeeld is wat er gebeurt in een lawaaierig café. Om je daar verstaanbaar te kunnen maken ben je gedwongen harder te gaan praten dan de andere aanwezigen. Maar die anderen willen zich ook verstaanbaar maken en moeten dus nóg weer harder gaan praten. Het eindresultaat is veel kabaal, terwijl de mensen elkaar nog steeds niet goed kunnen verstaan. En toch is ieder gedwongen er aan mee te doen.

Een ander en veel serieuzer voorbeeld is de bloedwraak in de oudheid. Wanneer een lid van een stam was gedood door een lid van een andere stam hadden de stamgenoten (bloedverwanten) van het slachtoffer de plicht hem te wreken door de dader of iemand anders van diens stam te doden. Maar wanneer dat was gebeurd draaide de zaak om en hadden de leden van de tweede stam de plicht een lid van de eerste stam te doden. Enzovoort. Op deze wijze ontstonden er ketens van vergeldingsdaden die eigenlijk niemand wilde, maar waaraan men zich toch niet kon onttrekken.

Sociale mechanismen kunnen niet alleen een grote en ongewenste invloed uitoefenen op ons handelen, maar ze kunnen ook ons ook belemmeren in ons “vrije” denken. Nu is het allesbehalve gemakkelijk om exact te formuleren wat vrij denken is, maar in eerste benadering zou je dat kunnen formuleren als denken dat zich met gebruikmaking van eigen vakmanschap en kennis kan richten op het onderwerp waarover het nadenkt en daarbij niet gehinderd wordt door hier niet ter zake doende factoren. Wanneer wij bijvoorbeeld nadenken over vragen of roken ongezond is, of God bestaat, of alle mensen even intelligent zijn, of de aarde inderdaad opwarmt, enzovoort, willen wij niet dat externe factoren ongemerkt ons denken sturen en ons brengen tot opvattingen die eigenlijk helemaal de onze niet zijn. Dergelijke factoren kunnen bijvoorbeeld staatsdwang zijn, of pressie van de groep waartoe wij behoren, of polarisatie in de bestaande politieke opvattingen.