Wat zijn “reacties” in de geschiedenis?

In de geschiedenis komen telkens zeer scherpe wendingen voor in het geestelijk klimaat. Een vaak aangehaald voorbeeld is de overgang van de periode van de Verlichting (circa 1750-1790) naar de periode van de Romantiek (circa 1790-1840). Een ander voorbeeld is de niet minder scherpe overgang van de periode van de Romantiek naar de daarop volgende liberale en materialistische periode (1840-1890). In de geschiedenisboeken gebruikt men voor dergelijke omslagen vaak de term “reactie”, men zegt dan: “De Romantiek was een reactie op de Verlichting” of: “de materialistische periode was een reactie op de Romantiek”. 

De term “reactie” suggereert dat het geestelijke klimaat bij dergelijk overgangen veranderde van het ene uiterste naar het andere uiterste, dus bij de overgang van de Verlichting naar de Romantiek van een te grote nadruk op het kille menselijke verstand, naar een te grote nadruk op het gevoel. Kennelijk vindt er tussen de geestesgesteldheid van dergelijke perioden een soort polarisatie plaats. Dit werpt vooral twee vragen op: (1) welke krachten bewerkstelligen dergelijke omslagen in het geestelijk klimaat en (2) in welk opzicht zijn de opvattingen in dergelijke zich tegen elkaar afzettende perioden “tegengesteld” aan elkaar?