Enkelvoudige en meervoudige motivatie

In 1935 deed de psycholoog David Krech een experiment waarbij de motivatie van een hongerige rat om bij voedsel te komen werd gemeten (1). Hiertoe werd de rat voorzien van een tuigje, dat via een koord was verbonden met een meetinstrument dat kon aangeven met welke kracht hij aan dat koord trok. Het verband tussen deze kracht en de afstand tot het voedsel werd uitgezet in een grafiek.

In dit geval had de rat maar één doel en kan men spreken van enkelvoudige motivatie. Een gecompliceerdere situatie krijgt men wanneer er twee doelen zijn. Iemand kan bijvoorbeeld beslissen om in het vervolg niet meer met de auto, maar met de fiets naar zijn werk te gaan. Wellicht heeft hij hiervoor twee motivaties: (1) het is goedkoper en (2) het is gezonder. In dat geval is er sprake van dubbele motivatie. Van belang is dat deze motivaties onafhankelijk zijn, in die zin dat als bijvoorbeeld de persoon moet bezuinigen zodat de motivatie van de prijs sterker wordt  de motivatie van de gezondheid daardoor niet wordt beïnvloed. Er kan in deze situatie dus ook geen sprake zijn van een conflict.

Een andere situatie krijgt men wanneer de motivaties niet onafhankelijk zijn. Het is mogelijk dat als de eerste motivatie meer wordt bevredigd, de bevrediging van de tweede motivatie moeilijker wordt.  Het is zelfs mogelijk dat de bevrediging van de eerste motivatie inhoudt dat de bevrediging van de tweede onmogelijk wordt. In dat geval is er sprake van een regelrecht conflict.

We moeten bij de dubbele motivatie de zaken wel scherp onderscheiden: is er werkelijk sprake van twee motivaties of is er sprake van één motivatie en een ongewenst bijeffect? Stel dat een arts  een medicijn voorschrijft aan een patiënt. We mogen aannemen dat deze arts uitsluitend wordt gemotiveerd door de wens de patiënt te genezen en niet tegelijkertijd door de wens om hem de onaangename bijwerkingen van het medicijn te bezorgen. De arts heeft maar één doel, ook al heeft het medicijn twee verschillende uitwerkingen. Hier is dus sprake van enkelvoudige motivatie.

Maar het is ook mogelijk dat de arts een medicijn voorschrijft dat enerzijds de patiënt wel geneest, maar tegelijkertijd de voor de arts plezierige eigenschap heeft dat het de patiënt zo suf maakt dat hij gemakkelijk hanteerbaar wordt (bijvoorbeeld in een psychiatrische inrichting). Dan is er sprake van dubbele motivatie. Een vergelijkbaar voorbeeld is het voorschrijven van een medicijn dat goed geneest, maar tegelijkertijd het voordeel heeft dat de arts er zelf financieel beter van wordt.

In de politiek is vaak sprake van een speciaal soort dubbele motivatie. Dat is het geval in zeer emotionele situaties waarin de twee motivaties  sterk samenhangen en zich onderling verhouden als de voorzijde en de keerzijde van een medaille. De voorzijde is mooi, maar de ermee onlosmakelijk verbonden keerzijde is minder mooi (of uitgesproken lelijk) en wordt verdoezeld. Dit type dubbele motivatie speelt zo’n belangrijke rol in de politiek dat het nuttig is hem een eigen naam te geven. In het volgende zal hij worden aangeduid als “duale motivatie”. In de volgende paragraaf komt hij nader ter sprake. .

(1) D. Krech (1935): Measurement of Tension. In: D. Krech and R.S. Crutchfield (1962): Elements of Psychology.