Enkelvoudige, duale en meervoudige motivatie

In 1935 deed de psycholoog David Krech een experiment waarbij de motivatie van een hongerige rat om bij voedsel te komen werd gemeten (1). Hiertoe werd de rat voorzien van een tuigje, dat via een koord was verbonden met een meetinstrument dat kon aangeven met welke kracht hij aan dat koord trok. Het verband tussen deze kracht en de afstand tot het voedsel werd uitgezet in een grafiek.

In dit geval had de rat maar één doel en kan men spreken van enkelvoudige motivatie. Een gecompliceerdere situatie krijgt men wanneer er twee doelen zijn. Wanneer deze elkaar uitsluiten ontstaat er een conflict. Een voorbeeld daarvan is de situatie van de ezel die aarzelt tussen twee schelven hooi. Het conflict komt hier voort uit het feit dat het voor de ezel onmogelijk is om zich tegelijkertijd in twee verschillende richtingen te begeven.

Een andere situatie krijgt men wanneer er niet twee doelen zijn, maar wanner er één doel is dat twee verschillende aspecten heeft. Deze kunnen onderling strijdig zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer de rat kaas krijgt aangeboden die veel te zout is. Het eten van de kaas stilt dan wel zijn hongergevoel, maar hij krijgt er onaangename dorst voor terug. Hoewel er hier twee verschillende aspecten zijn is hier echter nog steeds sprake van enkelvoudige motivatie want de rat wil alleen maar zijn hongergevoel stillen en het krijgen van dorst is niet zijn bedoeling.

Een overeenkomstig voorbeeld van enkelvoudige motivatie is dat van een arts die een medicijn voorschrijft. We mogen aannemen dat deze arts uitsluitend wordt gemotiveerd door de wens de patiënt te genezen en niet tegelijkertijd door de wens om hem de onaangename bijwerkingen van het medicijn te bezorgen. De arts heeft maar één doel, ook al heeft het medicijn twee verschillende uitwerkingen. Ook hier is dus sprake van enkelvoudige motivatie.

Maar het is ook mogelijk dat de arts een medicijn voorschrijft dat enerzijds de patiënt wel geneest, maar tegelijkertijd de voor de arts plezierige eigenschap heeft dat het de patiënt zo suf maakt dat hij gemakkelijk hanteerbaar wordt (bijvoorbeeld in een psychiatrische inrichting). Hier is sprake van dubbele motivatie. Een vergelijkbaar voorbeeld is het voorschrijven van een medicijn dat goed geneest, maar tegelijkertijd het voordeel heeft dat de arts er zelf financieel beter van wordt.

In de politiek is vaak sprake van een dergelijke dubbele motivatie (in het volgende zal deze worden aangeduid als “duale motivatie”) . Om een voorbeeld te noemen: na de val van ‘de muur’ in 1989 werd in Duitsland de Communistische Partij verboden en sloten veel vroegere communisten zich aan bij “groene” partijen. Maar in hoeverre waren deze ex-communisten nu wèrkelijk begaan met het milieu? Het is zeer aannemelijk dat zij niet alleen op deze groene partijen stemden uit milieu-overwegingen, maar ook omdat zij hierin hun communistische afkeer van het grootkapitaal konden voortzetten. Er was sprake van dubbele motivatie. Hierdoor werd het program van deze partijen zoiets als een medaille met een groene voorzijde en een antikapitalistische achterzijde. Het valt moeilijk te bepalen welke zijde voor deze kiezers het zwaarst woog.

In het volgende zal onder dubbele motivatie niet het streven naar twee verschillende doelen worden verstaan, maar het streven naar één doel met twee verschillende aspecten.  Deze definitie is natuurlijk uitbreidbaar: als het doel meerdere aspecten heeft is er sprake van meervoudige motivatie.

(1) D. Krech (1935): Measurement of Tension. In: D. Krech and R.S. Crutchfield (1962): Elements of Psychology.