Nietzsche: ressentiment als schepper van idealen

Volgens mij heeft Nietzsche met zijn theorie over het ressentiment als bron van verheven klinkende idealen een belangrijk, echt bestaand psychologisch mechanisme geformuleerd. Hij heeft dit echter gedaan in een overwegend anti-joodse, antichristelijke, politiek geladen en sociaaldarwinistische context. Het is de bedoeling van dit artikel te trachten dit mechanisme uit zijn beladen context te halen en te formuleren als een neutraal psychologisch mechanisme.

Nietzsche heeft zijn theorie vooral uitgewerkt in zijn boek “Zur Genealogie der Moral” (1887). Om een indruk te geven van zijn wijze van redeneren allereerst enkele citaten:

“De slavenopstand in de moraal begint ermee dat het ressentiment zelf scheppend wordt en waarden voortbrengt: het ressentiment van wezens aan wie de werkelijke reactie, die van de daad, onthouden is en die zich alleen door een denkbeeldige wraak schadeloos kunnen stellen.” (Zur Genealogie, 1.10).

“Een ras van dergelijke mensen van het ressentiment zal ten slotte onvermijdelijk slimmer zijn dan een voornaam ras….”. (1.10)

“Wil iemand eens even een blik naar omlaag werpen in het mysterie van hoe men op aarde idealen fabriceert? […]. Welaan, vanaf hier is er een onbelemmerd uitzicht op deze donkere werkplaats. [Ik hoor hier] een voorzichtig arglistig zacht gemompel en gefluister uit alle hoeken en gaten. Ik krijg de indruk dat ze liegen; aan elke klank kleeft een suikerzoete zachtheid. De zwakte moet tot een verdienste omgelogen worden en de onmacht die niet vergelden kan tot ‘goedheid’ ”. (1.14)

Nietzsches vertrekpunt is zijn verdeling van de mensenwereld in twee klassen: heren en slaven, ieder met een eigen moraal. En hij associeert dit met de tegenstelling Rome – Judea (1.16). Dit is het model van waaruit hij consequent verder redeneert, conclusies trekt en tot zeer scherpe formuleringen komt. De heren beheersen vanuit hun natuurlijke kracht als vanzelfsprekend de wereld. De slaven zijn onderworpen aan de heren en daardoor vervuld van ressentiment. Op basis van dit ressentiment dromen zij van allerlei hoge morele waarden, waarbij zij in feite de waarden van de heren omkeren en daarmee onderuithalen. Nietzsche noemt vele voorbeelden. De zwakte wordt omgelogen tot verdienste. De onmacht te vergelden tot “goedheid”. Niet kunnen wreken wordt tot willen wreken en ook tot vergeving en tot liefde voor de vijand. {De machtelozen] haten niet hun vijand, maar het “onrecht”. Hun geloof en hoop zijn niet gevestigd op [zoete] wraak, maar op de overwinning van de “rechtvaardige God”. Deze zwakken willen eens de sterken zijn, eens zal ook hún rijk komen. Ze hopen in het eeuwige leven schadeloos gesteld te worden. Hier citeert Nietzsche een lange passage van Thomas van Aquino over het Laatste Oordeel en de straf over  de heidenen.

Nietzsches beschrijving van hoe de idealen worden gefabriceerd is buitengewoon suggestief. Volgens mij is zijn betoog een mengsel van diepe waarheden en onzin, en beide zijn niet gemakkelijk uit elkaar zijn te halen. In tegenstelling tot Nietzsche lijkt het mij dat het zeer nuttig is dat Jezus tegenover de nationalistische joodse religie, met zijn tot de eigen groep beperkte gebod “hebt uw naaste lief”, het universele “hebt ook uw vijanden lief” heeft gesteld. Eveneens is het volgens mij zeer nuttig om de zonde te scheiden van de zondaar. Als je die scheiding niet maakt kun je een opvatting alleen maar bestrijden door de drager van die opvatting dood te slaan. Wat in Nietzsches verhaal ontbreekt is een nadere doordenking van de “herenmoraal” en de vraag of je daarmee wel een goed functionerende samenleving kunt opbouwen.

Maar laten we nu proberen Nietzsches omkeringsmechanisme in nuchtere termen te vatten. De slaven zijn verontwaardigd over het feit dat ze worden onderdrukt door de machtigen. Daar is in principe niets mis mee (ook Nietzsche erkent dit). De slaven hebben niet de macht zich te bevrijden, maar ze willen wel beschermd worden tegen deze onderdrukking. Daarom zeggen ze tegen de machtigen dat ze moeten ophouden te onderdrukken. Hiermee propageren zij de algemene deugd van het niet willen onderdrukken, de algemene deugd van de zelfbeperking terwille van anderen. De propaganda van de slaven heeft dus een dubbele motivatie: enerzijds verontwaardiging-woede-eigenbelang, anderzijds het propageren van een mooie (althans mooi klinkende) klinkende algemene deugd.

Tot hiertoe is er niets mis. Maar deze gang van zaken kan op vele manieren ontsporen. En daar heeft Nietzsche toch wel een punt. In de eerste plaats kunnen de slaven in het openbaar de deugd van de zelfbeperking ter wille van anderen propageren, terwijl ze in het geheim van plan zijn doormiddel van het tijdelijk propageren van deze deugd zélf de macht te grijpen en daarna zélf onderdrukker te worden. In de tweede plaats is er het gevaar dat in de genoemde dubbele motivatie de motivatie van verontwaardiging-woede-eigenbelang een overheersende en blijvende rol gaat spelen. Als het goed is zullen de bevrijde machtelozen, nadat de onderdrukking is gestopt, hun verontwaardiging laten varen. Maar als er ressentiment jegens de rijken en de machtigen smeulend voortleeft is er sprake van wat ik heb gedefinieerd als “duale motivatie”. Het is deze vorm van motivatie waarvoor het exorbitante boek van Nietzsche ons terecht kan waarschuwen: het uit rancune (ressentiment) propageren van een mooi deugden.

Dit boek kan ons ook waarschuwen voor een derde, haast tegengesteld gevaar. Het kan gebeuren dat de motivatie van de zelfbeperking ter wille van anderen gaat doorschieten en leidt tot een ongezonde cultus van armoede, gehoorzaamheid, (verkeerde vorm van) pacifisme, jezelf wegcijferen, consuminderen, nederigheid, enzovoort. Dan is de motivatie niet meer zelfbeperking ter wille van anderen, maar zelfbeperking als doel in zichzelf.

Literatuur

  1. Nietzsche (1887): Zur Genealogie der Moral. Eine Streitschrift.
  2. Scheler (1912): Das Ressentiment im Aufbau der Moralen.
  3. Veldman (2018): Affirmatieve verontwaardiging, Naar een herwaardering van Nietzsches ressentiment.
  4. Goed artikel “Ressentiment” in Wikipedia. https://nl.wikipedia.org/wiki/Ressentiment

22 december 2019